| Państwo i prawo » Polityka na świecie |  | WNP czyli Wspólnota Niepodległych Państw liczy sobie dopiero 17 lat. Jednak mało która organizacja międzynarodowa ma za sobą tak trzymającą w napięciu i bogatą w zwroty akcji historię.WNP przez cały okres swojego istnienia budziła wiele kontrowersji, obrastając w mity i stereotypy. Czy więc właściwie jest ta organizacja? Nic nie znaczącą resztką po Związku Radzieckim? Narzędziem imperialnej polityki Rosji? A może perspektywicznym forum współpracy, alternatywą dla Unii Europejskiej? RAZEM CZY OSOBNO?
 Od 1985 roku w ZSRR Michaił Gorbaczow prowadził politykę pierjestrojki - liberalizacji systemu komunistycznego. Następował długo oczekiwany kres "zimnej wojny" - konfrontacji "Zachodu" i jego wartości demokratycznych i "Wschodu" z jego komunistyczną ideologią. Obiektywne zwycięstwo Zachodu zachęciło państwa obozu socjalistycznego do zmiany orientacji, transformacji swoich ustrojów politycznych i gospodarczych. Kryzys socjalizmu nie ominął samego jego centrum czyli ZSRR. Liczne republiki wchodzące w jego skład zaczęły domagać się niezależności od Moskwy. Jako pierwsza, deklarację suwerenności przyjęła Estonia (koniec 1988 roku) niedługo później w jej ślady poszły: Litwa, Łotwa, Azerbejdżan oraz Gruzja, a kiedy deklarację suwerenności ogłosiła Federacja Rosyjska, można było mówić o końcu ZSRR. Ostatnia nadzieja komunistów - pucz sierpniowy generała Janajewa zakończył się fiaskiem, które doprowadziło do ogłoszenia deklaracji niepodległości przez poszczególne republiki.
Jednak formalnie kres ZSRR nastąpił w Puszczy Białowieskiej, nieopodal Brześcia na Białorusi. To właśnie tam prezydent Rosji Borys Jelcyn, prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk oraz przewodniczący Rady Najwyższej Stanisław Szuszkiewicz (przywódca Białorusi) podpisali 8 grudnia 1991 roku porozumienie o powstaniu Wspólnoty Niepodległych Państw. Niedługo potem w stolicy Kazachstanu (TAK?) Ałma-Acie (obecnie Ałmaty) do WNP dołączyło 8 dalszych republik: Armenia, Azerbejdżan, Kazachstan, Kirgistan, Mołdawia Tadżykistan, Turkmenistan i Mołdawia. Gruzja, będąca obserwatorem konferencji w Ałma-Acie dołączyła do Wspólnoty w 1993 roku.
OBAWY I WĄTPLIWOŚCI  Już od samego początku wokół WNP narastało wiele problemów i kontrowersji. Najwięcej z nich budziła obawa, że Federacja Rosyjska jako bezpośredni spadkobierca ZSRR, wykorzysta struktury Wspólnoty do ponownego uzależnienia od siebie niepodległych teraz republik. Czy były to obawy słuszne? Z jednej strony WNP mogło stać się forum dla państw przeciwnych potencjalnym imperialistycznym dążeniom Moskwy, Z drugiej Rosja jako największe i najsilniejsze państwo Wspólnoty mogła narzucać swoją politykę mniejszym i słabszym państwom.
Niewątpliwą wadą WNP był fakt, że nie weszły do niej państwa nadbałtyckie – Litwa, Łotwa i Estonia, pionierzy demokratycznych przemian w ZSRR. Umocniło to postrzeganie organizacji jako dinozaura komunizmu, której celem jest odbudowanie państwa federalistycznego pod przywództwem Moskwy. W pewnym sensie obawy te się sprawdziły. Świadczy o tym fakt, iż już w 1994 roku powrócono do idei państwa federalistycznego. Z inicjatywy prezydenta Kazachstanu Nursułtana Nazarbajewa, wówczas głównego sojusznika Rosji, powstał projekt Związku Eurazjatyckiego. Miało to być jedno, federalistyczne państwo, ze wspólnymi: walutą, obywatelstwem, organami centralnymi (można tą teorię porównać do koncepcji Unii Europejskiej według skrajnych federalistów). Łatwo się domyślić, jaką rolę pełniłaby w ZE Rosja, a jaką pozostałe państwa członkowie. Właśnie ta inicjatywa była powodem pierwszych poważnych zgrzytów we Wspólnocie i uwidoczniła jak trudna będzie dalsza współpraca w jej gronie.
JAK MIAŁO BYĆ?
Podpisany w 1993 Status WNP przejął główne cele z porozumienia o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw z Mińska oraz Protokołu do porozumienia o utworzeniu WNP z Ałma-Aty. Oto ich podstawowe założenia:
1) zapewnienie obywatelom państw członkowskich równych praw i wolności;
2) ochrona tożsamości etnicznej, kulturalnej, językowej i religijnej;
3) zapewnienie nienaruszalności granic państw członkowskich;
4) współpraca w zapewnieniu pokoju i bezpieczeństwa;
5) poparcie dla dążeń w sprawie utworzenia strefy bezatomowej;
6) zachowanie pod zjednoczonym dowództwem wspólnej przestrzeni wojskowo-strategicznej;
7) prowadzenie wspólnej polityki gospodarczej między innymi poprzez koordynację reform wolnorynkowych, uzgodnioną politykę socjalną, zapewnienie swobodnego przepływu dóbr;
8) równorzędność państw członkowskich;
9) koordynacja działań poprzez wspólne instytucje;
Generalnie, założenia te nie budziły sprzeczności wśród państw członkowskich. Patrząc z perspektywy możliwych prób Moskwy do wykorzystywania WNP do własnych celów, szczególnie cenny wydawał się zapis o równorzędności państw członkowskich. Potencjalne zagrożenie rodziły natomiast zapisy w sferze wojskowej. Rosja, jako państwo z największym potencjałem militarnym, mogłaby zdominować dowództwo w siłach zbrojnych WNP. Te potencjalne zagrożenie zostało jednak zażegnane przez samą Rosję, która wraz z utworzeniem własnych, narodowych sił zbrojnych, przekreśliła ten punkt współpracy.
Prowadzenie wspólnej polityki gospodarczej było, oczywiście, korzystne dla wszystkich członków Wspólnoty, przede wszystkim nie zamykała przed mniejszymi państwami ogromnego rynku zbytu, jakim była i jest Rosja, wręcz przeciwnie ułatwiała dostęp do niego. Rosja z kolei miała gdzie lokować kapitał.
Zapisy o zapewnieniu obywatelom równych praw i wolności oraz o ochronie tożsamości świadczą o tym że państwa-sukcesorzy ZSRR mają zamiar prowadzić demokratyzację życia publicznego i przejmować zachodnie wzorce sprawowania władzy. Rzeczywistość okazała się jednak odmienna. W wielu przypadkach, szczególnie w środkowoazjatyckich państwach postradzieckich charakterystyczny dla Wspólnoty prezydencjalizm przekształcił się w autorytaryzm (najjaskrawszym przykładem jest tutaj Turkmenistan, gdzie władza Turkmenbaszy nosi znamiona systemu totalitarnego). Taki stan rzeczy wynika między innymi z odmiennym niż europejskie (zachodnie) systemem wartości (uświęcona wręcz rola przywództwa, brak wartości demokratycznych w społeczeństwie, kult wspólnoty, krytyka indywidualizmu).
Wobec zniesienia 1 lipca 1991 roku Układu Warszawskiego, współpraca w ramach zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa w ramach Wspólnoty miała stać się alternatywą dla Sojuszu Północnoatlantyckiego, któremu państwa WNP (szczególnie Rosja) zwyczajnie nie ufały. Ważna jest również gwarancja nienaruszalności granic członków. Punkt ten bywał wykorzystywany przez Rosjan jako legitymizacja interwencji wojskowych w granicach innych państw (Mołdawia, Gruzja, Tadżykistan). Interwencje rosyjskie przyczyniają się do stabilizacji, jednak służą też utrzymaniu i wzmocnieniu szeroko pojętych „wpływów”.
Do realizacji założenia „koordynacji działań poprzez wspólne instytucje” powołano wiele organów, wśród których najważniejsze role odgrywały: Rada Szefów Państw (najwyższy organ WNP, obradujący sesyjnie – raz w miesiącu lub raz na dwa miesiące, decyzje podejmowane są jednomyślnie przez zgodę wszystkich prezydentów), Rada Szefów Rządów (rozważająca zagadnienia gospodarcze), Bank Międzypaństwowy (którego zadaniem jest kreowanie i koordynowanie polityki monetarnej, kredytowej i finansowej państw członkowskich) oraz Komitet Koordynacyjno-Konsultacyjny (jedyny organ Wspólnoty działający permanentnie, jego siedziba znajduje się w Mińsku, realizuje postanowienia zawarte podczas Rady Szefów Państw i Rady Szefów Rządów). Oprócz nich w ramach Wspólnoty działa wiele organów wyspecjalizowanych, działających na szczeblu ministrów rządów (Rada Ministrów Spraw Zagranicznych, Rada Ministrów Obrony, Rada Ministrów Spraw Wewnętrznych) lub niższym (Międzypaństwowa Rada Kosmosu, Rada Elektroenergetyczna, Międzypaństwowa Rada Ekologiczna), które koordynują działania Wspólnoty na poszczególnych płaszczyznach.
JAK BYŁO?
 Wobec Rosji (która starała się przedłużać swoje przewodnictwo w organizacji na kolejne kadencje i forsować koncepcję federalistyczną) szybko utworzyła się opozycja pod przewodnictwem drugiego pod względem wielkości państwa Wspólnoty – Ukrainy, z udziałem Uzbekistanu, Azerbejdżanu i Mołdawii, która zdecydowanie przeciwstawiła się Związkowi Eurazjatyckiemu. Był to początek poważnego kryzysu, który doprowadził do podziałów w łonie Wspólnoty. Wytworzyły się trzy grupy państw (nie licząc Rosji która, ze względów oczywistych, odgrywa w WNP rolę niezwykłą): zwolenników ścisłej integracji z Rosją (Białoruś, Kazachstan), umiarkowanych jej zwolenników (Kirgistan, Armenia oraz Tadżykistan po zakończeniu wojny domowej) oraz sceptyków (pozostałe państwa, Ukraina może być traktowana jako ich ideologiczny przywódca). Trzeba zauważyć że podział jest raczej umowny a obozy nie są stałe – na przykład Uzbekistan, który w 1993 roku wraz z Rosją, Armenią, Białorusią, Kazachstanem i Tadżykistanem utworzył unię walutową, w 1997 przystąpił do GUUAM – niechętnego ekspansywnej działalności Rosji forum politycznego i gospodarczego skupiającego, oprócz Uzbekistanu, Ukrainę, Azerbejdżan, Gruzję i Mołdawię.
Sytuacja taka była przyczyną zmiany taktyki Rosji. Zniechęcona nieefektywnością WNP, postanowiła przerzucić się na umowy dwustronne lub zawierane w mniejszym gronie. Taka polityka zaczęła przynosić wymierne rezultaty. W 1995 podpisano porozumienie o Unii Celnej (sygnatariuszami były tylko trzy państwa: Rosja, Białoruś i Kazachstan), przekształconej w 2000 roku w Eurazjatycką Wspólnotę Gospodarczą (już z Kirgistanem i Tadżykistanem).
Również współpraca militarna okazała się niemożliwa na forum WNP. Kilka państw odmówiło ratyfikacji układu o bezpieczeństwie zbiorowym z 1992 roku. Współpraca militarna nieco zacieśniła się z chwilą utworzenia regionalnych sił szybkiego reagowania w 2000 roku. Porozumienie to podpisały jednak tylko: Rosja, Białoruś, Armenia, Kazachstan, Kirgistan i Tadżykistan. Kolejnym zgrzytem był fakt, że dwa ostatnie państwa, wraz z Uzbekistanem a wbrew stanowisku Moskwy, współpracowały z koalicją walczącą przeciwko Afganistanowi w 2001 roku.
JAK MOŻE BYĆ?
Naiwnością byłaby nadzieją że WNP może rozwinąć współpracę gospodarczą i polityczną na poziomie zbliżonym, na przykład, do Unii Europejskiej. Trzeba jednak podkreślić że organizacja ta nie wykorzystuje w pełni swojego potencjału. Wszystkie państwa członkowskie borykają się wciąż z negatywnymi skutkami transformacji gospodarczej i politycznej. Wszystkie są obciążone bagażem komunizmu, mniejsze państwa są zagrożone ponownym popadnięciem w zależność od Moskwy. Duże zasoby ropy naftowej dają państwom środkowoazjatyckim duży potencjał gospodarczy. Ich położenie geograficzne wskazuje wschodnie państwa WNP jako pośredników w handlu z Zachodem. Widzimy więc że możemy wskazać wiele podobieństw, które są potencjalnymi płaszczyznami współpracy.
Co było więc przyczyną tego, że państwa członkowskie, szczególnie Rosja, zrezygnowały w dużej mierze ze współpracy w ramach WNP i przerzuciły się na porozumienia bilateralne lub zawierane w wąskim gronie?
Najpoważniejszym zarzutem stawianym WNP jest fakt, że duża ilość opracowywanych przez nią projektów umów i porozumień nie idzie w parze z ich realizacją. Częste spotkania głów państw czy szefów rządów owocuje najczęściej płomiennymi deklaracjami, trudności zaczynają się natomiast wówczas, gdy próbuje się je wprowadzić w życie.
Patrząc obiektywnie przyszłość należy do mniejszych organizacji regionalnych, takich jak GUUAM, Eurazjatycka Wspólnota Gospodarcza czy Szanghajska Organizacja Współpracy (w sierpniu br. głośno było o wspólnych manewrach wojskowych państw należących do tej organizacji – Rosji, Chin, Uzbekistanu, Kirgistanu, Tadżykistanu i Kazachstanu). Koncepcję tą potwierdzałyby: wyjście Gruzji z Rady Ministrów Obrony WNP (Tbilisi argumentuje to posuniecie chęcią integracji z systemem NATO), czy fakt że Turkmenistan od 2005 roku ma status tylko członka stowarzyszonego WNP. Na taki stan rzeczy ma wpływ wiele czynników. Jednym z nich jest niewątpliwie niewydolność instytucji Wspólnoty. Praktycznie jedynym organem wykonawczym jest Komitet Koordynacyjno-Konsultacyjny, podczas gdy pozostałe pełnią jedynie funkcje forum dla państw-członków. Najważniejszym jednak mankamentem jest wzajemna nieufność państw członkowskich, szczególnie wobec polityki Rosji dążącej do utwierdzenia pozycji hegemona w regionie. Niemałą rolę pełnią różnice interesów i poziomów rozwoju gospodarczego, odmienności kulturalne, odległości geograficzne. Politykę członków WNP, szczególnie tych środkowoazjatyckich charakteryzuje duża koniunkturalność i niekiedy również krótkowzroczność. Wszystko to sprawia że WNP może być rzeczywiście postrzegane, jak dzieje się to często w literaturze naukowej, jako „cywilizowany rozwód państw byłego ZSRR”.
Bartosz Wasilewski www.ego.riki.pl
EGO - Myśl niezależnie! Hasło krótkie, ale niesie ze soba sporo treści. W dzisiejszej Polsce coraztrudniej o medium zobiektywizowane, nie uwikłane w walkę polityczna czy swiatopoglądową. EGO jest całkowicie niezależne, publikujemy teksty z lewa, centrum i prawa, nie pytamy o sympatie polityczne, stosunek do aborcji, Kościoła itd. Walczymy o to, aby kazdy miał głos, aby każdy myslał niezależnie. |
|
| | |
|
| | |
